Rzeźba  krajobrazu w rejonie ujścia Odry  została ukształtowana przez lodowce skandynawskie. Dzisiejszy charakter  terenom północnej Polski i niewielkiej części północno-wschodnich Niemiec nadało ostatnie zlodowacenie – północnopolskie. Trwało ono  od około 115 do 12 tysięcy lat temu.

Ustępujący lodowiec zostawił pofałdowany krajobraz, w którym dominują niziny ze spiętrzonymi pasmami moren czołowych. Morenom towarzyszą różne inne formy pagórków (kemy, ozy), bardzo liczne jeziora i oczka wodne tworzące razem malownicze pojezierza. Dopełnieniem krajobrazu  są porozrzucane po całym terenie różnej wielkości głazy narzutowe.

W sąsiedztwie dolnego biegu Odry mamy po stronie wschodniej pojezierza: Myśliborskie, Wałeckie i Drawskie a po stronie zachodniej Pojezierze Meklemburskie i Wschodniobrandenburskie. Dwa zachodnie pojezierza leżą na terenie niemieckich krajów związkowych (Bundesland) graniczących z Województwem Zachodniopomorskim. Są to Meklemburgia – Pomorze Przednie, Brandenburgia i Berlin.

Obecnie rzeźba Pomorza  stale jest kształtowana przez rzeki, fale morskie i wiatr oraz przez ludzką działalność.

Pomorze Zachodnie i Przednie. Rzeźba terenu.

Królowa Odra

Pozostałością po lodowcu jest również pradolina Odry. Została ona wyrzeźbiona przez wodę spływającą z lodowca i przepływającą wzdłuż jego czoła.   Dziś południowa, starsza część pradoliny nosi nazwę Kotliny Freienwaldzkiej,  północna  to Dolina Dolnej Odry. Pradolina ma szerokość od 2 do 12 km. Kotlina Freienwaldzka jest częścią  większej i starszej pradoliny  toruńsko-eberswaldzkiej, którą kiedyś płynęła rzeka na zachód, aż do Morza Północnego.

W dnie współczesnej pradoliny Odra płynie kilkoma zmiennie przebiegającymi i przecinającymi się korytami.

Od ujścia Nysy Łużyckiej do miejscowości Bielinek (na 677 km) Odra ma typowo rzeczny charakter. Zmiany poziomu wody uzależnione są od ilości wody spływającej do rzeki (opady).  Poniżej Bielinka leżącego w odległości ok. 150 km od brzegu Zatoki Pomorskiej o poziomie wody decydują również stan morza i zalewu Szczecińskiego oraz wiatrów. Występuje tu zjawisko cofki, czyli zatrzymywania i spiętrzania wody w całym estuarium Odry spowodowanie przez silne, północne wiatry wiejące głównie w miesiącach jesienno-zimowych. Dla trenów nadodrzańskich cofka jest większym zagrożeniem powodziowym niż obfite opady na terenie dorzecza.

Po przekroczeniu granicy województwa Odra tworzy kolano obejmujące najdalej wysunięty na zachód skrawek Polski. Tam leży gmina Cedynia i Osinów Dolny – wieś utrzymująca się ze świadczenia usług dla mieszkańców… Berlina i reprezentująca charakter  polsko-niemieckiego pogranicza

Na tym odcinku Odra łączy się przez kanał Odra – Hawela z wodami śródlądowymi Europy Zachodniej.

Na tym odcinku, po stronie zachodniej jest stare koryto Odry – Oderbruch

Na wysokości miejscowości Widuchowa Odra dzieli się na dwa ramiona. Nurt wschodni nosi nazwę  Regalica i wpada w granicach administracyjnych Szczecina do jeziora Dąbie. Odra Zachodnia w swym końcowym odcinku zmienia nazwę na Domiąża i wpada do Roztoki Odrzańskiej będącej już częścią Zalewu Szczecińskiego.

Między ramionami Odry  leży Międzyodrze – teren utworzony z dziesiątek wysp i kanałów. Ma długość 60 km i szerokość do 7 km.  Północna jego część to w dużej części tereny przemysłowe. Mieści się tam m.in. szczeciński port. Część południowa Międzyodrza to sama natura czyli Park Krajobrazowy Dolina Dolnej Odry. Są tam miejsca w ogóle nietknięte ludzką stopą. Po niemieckiej stronie ma on rangę parku narodowego (Nationalpark Unteres Odertal.)

Na przeważającej części omawianego odcinka Odra jest rzeką graniczną.

Odra ma również swoją ciekawą historię i swoje zagadki. Przykładowo:

  • Gdzie zniknęło 160 km rzeki?
  • Gdzie rozegrała się bitwa pod Cedynią, skoro tam, gdzie jest domniemane nadodrzańskie pole bitwy  1000 lat temu nie było Odry?

 

Zalew, wyspy i pobrzeże

Zalew Szczeciński jest akwenem, którego granice, powierzchnię i głębokość trudno jest określić ze względu na często zmieniający się poziom wody i bardzo nieregularną linię brzegową (liczne zatoczki i rozlewiska) . Orientacyjnie przyjmuje się że równoleżnikowo ma ok. 70 km, a południkowo 22 km. Jego powierzchnia wynosi ok. 635 km2, a głębokość od 3,8 do 10,5 m.

Przez zalew Szczeciński i Kanał Piastowski przebiega tor wodny Szczecin – Świnoujście.

Wodę z Zalewu Szczecińskiego do Bałtyku odprowadzają trzy cieśniny. Są to Peenestrom (Piana), Świna i Dziwna. Między cieśninami leżą  wyspy Uznam i Wolin. Nieco dalej na zachód leży wyspa Rugia. Wszystkie ulegają ciągłym, bardzo silnym przeobrażeniom.  Najbardziej widoczne są klify, czyli nadbrzeżne urwiska podmywane przez fale.  Klifowe odcinki wybrzeża zaznaczone są na czerwono.

Kolejnym zjawiskiem są zmieniające swoją szerokość plaże,  przemieszczające się wydmy, a także laguny i jeziora przybrzeżne. Świnoujście ma najszerszą w Polsce plażę. Jest to plaża narastająca. Na mapce brzeg morski narastający jest zaznaczony na żółto.

Wszystkie trzy cieśniny (Piana, Świna i Dziwna) ulegały i nadal ulegają stopniowemu zamulaniu przez materiał skalny niesiony z prądem wody.   W przeszłości zamulenie utrudniało  żeglugę i wręcz uniemożliwiało wejście większych statków do Szczecina. Dlatego też w 1880 roku wybudowano Kanał Piastowski, a wkrótce po tym cały tor wodny o długości 65 km (38 Mm) łączący port szczeciński z morzem. Jest on do dziś utrzymywany i pogłębiany. Ma głębokość 10,5 m.

Wybudowanie toru wodnego przyczyniło się do powstania zjawiska unikalnego w skali Europy a nawet świata. Jest to wsteczna delta Świny, czyli dziesiątki wysp i kanałów,  w których słodko-słona woda płynie w obu kierunkach. Wyjątkowa osobliwość przyrodnicza,  raj dla ptaków i kajakarzy.

Zalew Szczeciński i trzy cieśniny odprowadzające wodę z zalewu do Zatoki Pomorskiej są częściami morza. Należą do wewnętrznych wód morskich.  Do tychże wód morskich zaliczany jest także cały tor wodny: od główek falochronów w Świnoujściu do Trasy Zamkowej w Szczecinie i szczecińskie baseny portowe.